ماضی ساده رفتن در لهجه فداغی:

اُشتُم  (رفتم)                   اُشتِش  (رفتی)                        شُ  (رفت)

اُشتِم  (رفتیم)                  اُشتی   (رفتید)                        اُشتِن  (رفتند)

 

ماضی ساده آمدن در لهجه فداغی

اَندُم  (آمدم)                   اَندِش  (آمدی )                     اَمُ   (آمد)      

اَندِم  (آمدیم)                 اَندی  (آمدید  )                      اَندِن  (آمدند)

 

  ماضی ساده خوردن در لهجه فداغی

اُم خَ    (خوردم)                     اُت خَ    (خوردی)               اُش خَ  (خورد)

مُن گ خَ   (خوردیم)               تُن گ خَ  (خوردید)            شُن گ خَ  (خوردند)

 

  ماضی ساده نشستن در لهجه فداغی

شَستُم    (نشستم)                 شَستِش   (نشستی)                   شَست  (نشست)

شَستِم   (نشستیم)                 شَستی    (نشستید)                   شَستِن  (نشستند)

 

ماضی ساده ایستادن در لهجه فداغی

وِستَدُم    (ایستادم)                وِستَدِش     (ایستادی)                   وِستَ     (ایستاد)

وِستَدِم   (ایستادیم)                وِستَدی      (ایستادید)                   وِستَدِن    (ایستادند)

 

ماضی ساده گفتن در لهجه فداغی

اُم گُ     (گفتم)                     اُت گُ      (گفتی)                       اُش گُ     (گفت)

مُنگُ     (گفتیم)                    تُنگُ        (گفتید)                        شُنگُ     (گفتند)

 

ماضی ساده زدن در لهجه فداغی

اُم زَ     (زدم  )                     اُت زَ     (زدی )                          اُش زَ      (زد  )

مُنگزَ   (زدیم)                      تُنگزَ     (زدید  )                          شُنگزَ      (زدند  ) 

 

ماضی ساده ساختن در لهجه فداغی

اُملا    (ساختم  )               اُتلا     (ساختی  )                      اُشلا    (ساخت  )

مُنگلا  (ساختیم )               تُنگلا  (ساختید  )                       شُنگلا  ( ساختند  ) 

 

ماضی ساده برداشتن در لهجه فداغی

اُم واسُ   (برداشتم)           اُت واسُ  ( برداشتی)                  اُش واسُ  (برداشت)

مُنگ واسُ (برداشتیم)        تُنگ واسُ  (برداشتید)                 شُنگ واسُ (برداشتند)

 

ماضی ساده دزدیدن در لهجه فداغی

اُم دُزی      (دزدیدم)            اُت دُزی    (دزدیدی)                     اُش دُزی    (دزدید )

مُنگ دُزی (دزدیدیم)            تُنگ دُزی (دزدیدید)                      شُنگ دُزی (ددیدند)

بازی کلنگی  (Kalengi)  یک بازی چند نفره محلی در فداغ می باشد. در این بازی ابتدا به تعداد نفرات خطهایی به فاصله مساوی بر روی زمین مسطحی می کشند و هر نفر یک کلنگ (Kaleng) بر روی خطها قرار می دهد. سپس نفرات به ترتیب از یک نقطه مشخص مایه (تیله) های خود را با دست پرتاب می کنند. در صورتی که تیله هر شخص به هر کدام از کلنگها خورد آنرا بر می دارد و اگر به تیله شخص دیگری برخورد کرد آن شخص از بازی اخراج می شود و این کار ادامه می یابد تا وقتی که کلنگها تمام شود.پس از آن دوباره هر نفر کلنگ دیگری می آورد و بازی ادامه می یابد.

بعضی از اصطلاحات این بازی به شرح زیر می باشد                                                                       

*مایی دست (Mayay Dast) : هر شخص یک تیله را بعنوان تیله برتر انتخاب کرده و برای پرتاب از آن استفاده می نماید.

* مایی لولب (Mayay Loulab) : نوعی تیله می باشد که معمولا بعنوان مایه دست استفاده می شود.

* کلنگ (Kaleng) : نوعی صدف دریایی می باشد که انواع مختلفی دارد.

* واشنا (Vashna) : یعنی اینکه کلنگ خودت را بر روی خط مشخص شده قرار بده.

بازی كـُم پـُر ، كـُم پيچ یکی از بازیهای محلی فداغ می باشد. این بازی دو نفره است. روش بازی بدین صورت است که نفر اول شیء کوچکی را درون یکی از دستهایش مخفی می کند و نفر دوم باید تشخیص دهد که درون کدامیک از دستانش است. در صورتی که اشتباه بود دوباره اینکار تکرار می شود و اگر صحیح بود نفر دوم شیء را مخفی می نماید و این کار ادامه می یابد.

از کلیه دوستان و همشهریان عزیز خواهشمندیم که ما رادر تکمیل شیوه بازیهای محلی فداغ یاری نمایند. ضمنا یکی از دوستان قصد دارند که این بازیها را در کتاب بازیهای محلی فداغ بصورت الکترونیکی جمع آوری نمایند.دوستانی که شیوه این بازیها را برای ما بفرستند بنام خودشان در وبلاگ و کتاب الکترونیکی ثبت می شود. 

در کوهها و صحراهای اطراف فداغ گیاهان دارویی زیادی وجود دارد که تعدادی از آنها عبارتند از:

۱- اعوش (Aavesho)

2- سرورز (Seravarzo)

۳- زنیون (Zeneyoon)

۴- سمبا (Somba)

5- بربز (Barbez)

6- شربتی (Sharbati)

۷- خاکشیر (Khakshir)

۸- پد (Podo)

9- مروتعر (Marvetaar)

 

 

در این بازی ابتدا از ميان بازيكنان يكي با قرعه انتخاب شده خم مي‌شود و بازيكنان ديگر يكي‌يكي از روي او مي‌پرند ، بدين صورت كه فرد جهنده دورخيز ميكند و هنگاميكه به بازيكن خم شده ميرسد دو دست خود را بر روي كمر فرد ثابت كرده و ميپرد و هر جهنده نيم بيت از اين ترانه را ميخواند:
اولي اول بهارن
دومي ، دو زلف يارن
سومي ، سپاه دينن
چهارمي ، چارپاي گاوِن
پنجمي ، پنجه ي شيرن
ششمي ، شيشي شرابن
هفتمي ، هف آسمانن
هشتمي ، هشت در بهشتن
نهمي ، ماه زنونن
دهمي ، ماه خرونن
يازدهمي ، آبش روونن
داوزدهمي ، سالش تمومن
در اين بازي بازنده كسيست كه نتواند از روي بازيكن بپرد يا اينكه شعر نوبت خود را اشتباهي بخواند يعني عدد خود را فراموش كند ؛ پس فرد بازنده بايستي جاي بازيكني كه خم شده بايستد و اين بازي با اين روال ادامه مي يابد .
يكي از جذابيت هاي اين بازي اين است كه افراديكه كمي ناقلا هستند عمدا ً بر روي پشت بازيكني كه خم شده جفتك مي اندازند يا با دست او را هل ميدهند تا او را زمين بزنند .

 

با تشکر از آقای قاسمی

1-  خدا سـِي آدم ِ مـُچَل تليت ا َكـُيْ                                                                                       (khoda sey adame mochal telit akoy)

2- عيب از گل نار وا  مـَجو                                                                                                     ( eyb az gole nar va majoo )

3- دل از دُم دل ا َشه                                                                                                            (del az dom del ashe)

4- چارَي خر نَيكُوي ، پي كُرّه خر اَشْكنه                                                                                   (charay khar naykoy , pay korra khar ashkene

5- اَ دور اگُوين كه دُوار بشنُفه ، ا دُت اگوين كه زن پس بشنفه                                                
(A door agoyn ke dovar beshnofe, A dot agoyn ke zen pos beshnofe )

6- صافي ا َ ا َستُمو اگو چهل كلكي                                                                                          (safi a astomo agoo chel kalaki)

7- ماشك از خو شك ان                                                                                                        (mashak az kkho shaken)

8- از همت گو اِ رَشِن ، كه بُشكِ تو زرد و گـَش اِن                                                                  
(az hemmate gow e rash en , ke boshke to zard o gash en)

9- هر تُر خُي زشت تُر ، بازيش بـشتر                                                                                      (har torkhoy zesht tor, bazish beshtor)

10- دور دعر ِز اشا آبنن ، جلو كپ مردم نيشا                                                                         
(doore daarez asha abenen ,jolowe kape mardom naysha)

۱۱- گزک از دو برگوش معلومن

(Gozak az do bargoosh maalumen)

۱۲- اگم نرن اگو شدس

(ََAgom noren agoo shodos)

۱۳- ریخش بکه

(Rikhosh bekeh)

۱۴- گوووی که لک خورن گوسروشم لک خور ابه

 با تشکر از آقای قاسمی

در فصل زمستان و بهار سبزیهای زیادی در فداغ می رویند که به صورت خام یا پخته مصرف می شوند.

۱- اندر  (Ondoro)

2- ترش (Torosho)

۳- اسپز (Espoz)

4- خلل (Khalel)

5- نونکی (Noonaki)

6- چنر (Chonar)

7- کاشنی (Kashni)

8- سرمو (Sarmoo)

۹- ترتیزک (Taratizak)

10- سرمو (Sarmoo)

 

  

در فداغ اصطلاحات خاصی برای نخل و خرما وجود دارد که بصورت زیر می باشد.

* فصیل (Fasil) : به درخت خرما فصیل می گویند.

* پش (Pesh) :  برگ درخت خرما را پش می نامند که سبز رنگ می باشد.

* پنگ (Pong) : خوشه میوه درخت خرما می باشد.

*  آوار (Avar) : گردی است که درخت خرمای نر تولید می نماید و آنرا بر روی درخت ماده می ریزند.

*  ماه کشک (Mahkoshak) : زاده ای که از درخت خرما می روید و در واقع بچه آن می باشد.

*  طاره ( Taroh) : همان طارونه می باشد.

*  خلالو (Khalaloo) :  میوه اولیه درخت نخل می باشد که از داخل طارونه بیرون می آید و تبدیل به خارک و رطب می شود.

*  خرک (Kharak) :  خارک یا میوه درخت خرما می باشد که به دو رنگ زرد و قرمز می باشد.

*  دمباز (Dombaz) : به خارکی که قسمتی از آن به رطب تبدیل شده باشد دمباز می گویند.

*  پری (Peri) : الیاف اطراف درخت خرما که  به تنه آن چسبیده است را پری می نامند. پری در بعضی مناطق به‌عنوان اسکاچ نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

*  لت (Lot)  : وقتی که برگهای خشک شده (پش) درخت خرما را میبرند قسمتی از آن بر روی درخت باقی می ماند که از آن برای بالا رفتن از درخت استفاده می شود و به آن لت می گویند.

 

 

 

دمبل گیاهی است از تیره ریشه‌داران رده قارچ‌ها که در تداول عامه به قارچ‌های خوراکی و قارچ‌های چتری و کلاهکداری اطلاق می شود و پس از بارش باران می روید.مردم منطقه لارستان در فصل زمستان و بهار پس از بارش باران برای جمع آوری دمبل به صحراهای اطراف رفته و برای پیدا کردن آن در صحرا و کوهها به جستجو می پردازند که هم یک نوع تفریح برای مردم بوده و هم یک  غذای خوشمزه برای آنها می باشد. هر سالی که باران خوبی ببارد مقدار دمبل در منطقه زیاد بوده و به کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر می شود و درآمد خوبی برای مردم منطقه می باشد. در محل رویش دمبل خاک روی آن بلند شده که در زبان محلی به آن تمپلک (Tompolak) می گویند و در تصویر زیر نشان داده شده است.

طرز مصرف

پس از جمع آوری دمبل آنها را خوب تمیز نموده و آنرا کباب نموده یا  با تخم مرغ قاطی می کنند.همچنین می توان آنرا به صورت خورش همراه با برنج یا نان مصرف نمود که غذای بسیار خوشمزه ای است. در تصویر زیر نمونه هایی از دمبل نشان داده شده است.

 

 رنگ دل (Dol)  سفید و  رنگ خیر (Kheyr) قرمز می باشد.

۱- هلیلی  (Helilay)

۲- خاستی  (Khastay)

۳- گچخو  (Gachkhouw)

۴- لشت  (Lesht)

۵- نلسن گ  (Nalasong)

۶- بگشی  (Bagashi)

 

معو  یا مهیاوه یکی از غذاهای محلی فداغ و منطقه لارستان می باشد  و آن مایعی است به رنگ تیره مایل به خاکستری و بوی زننده‌ای دارد.

 طرز تهیه :ابتدا ماهی  ساردین ریز بطول پنج تا ده سانتیمتر  که بلهجه محلی « مُوتُو » می‌نامند، پس از خشک کردن کوبیده و با جو  برشته و خردل (در گویش محلی: خندل) برشته شده و کوبیده شده مخلوط نموده و مقداری نمک و آب به اندازه معینی به آن اضافه نموده که مایع نسبتاً روانی بدست می‌آید که همان «  معو » یا «  مهیاوه  » است. در بعضی جاها آن را جلوی آفتاب می‌گذارند تا خمیر شود که بوی زننده‌ای نیز پیدا می‌کند.

طرز مصرف معو: این ماده غذایی همراه با روغن به انواع نانهای محلی می مالند و معمولا برای صبحانه استفاده می شود.

فواید غذایی معو:  معو دارای فسفر و کلسیم وچربی زیادی است که همگی از ماهی بدست آمده‌است. مردم منطقه جنوب می‌گویند که فرمول معو یا (مهیاوه) ابن سینا طبیب و دانشمند ایرانی و یا بقول بعضیها بزرگمهر  وزیر انوشیروان تهیه نموده‌است، و معتقدند که خوردن معو که دارای خردل هم هست از ابتلاء به بیماری پوستی (پیس) جلو گیری می‌کند.

سدی تاریخی واقع در دهستان فداغ  و یکی از نقاط دیدنی استان فارس  می باشد. این سد تاریخی در ۳ کیلومتری جنوب فداغ واقع شده‌ و از آثار دوره ساسانیان است. مصالح ساختمان سد از سنگ و ساروج می‌باشد. ارتفاع تاج سد حدود۲۵ متر وعرض ان۲۰ متر وضخامت سد۶ متر می‌باشد.قدمت ساخت این سد بر طبق اثار به جامانده وبررسیهای صورت گرفته به حدود ۸۰۰ سال قبل بازمی گردد، و در جریان حمله افغانها قسمتی از آن مورد تخریب واقع شده‌است. در پایین دشت سد چشمه‌ای واقع شده که آبش برای درمان بیماری پوستی و روماتیسم مفید است. اين بنا در تاريخ 9/1/1378 با شماره 2288 در فهرست آثار ملى به ثبت رسيده است

آسیاب آبی  یکی از آثار تاریخی دهستان فداغ   می باشد و در پانزده کیلومتری شرق دهستان فداغ قرار گرفته که در قدیم مردم دهستان فداغ و روستاهای اطراف به‌وسیله آن گندم را به آرد تبدیل میکردند.چرخش این آسیاب با آب بوده که از قناتهای اطراف آن تامین می شده است.

چهار طاق یکی از آثار تاریخی دهستان فداغ  می باشد که در واقع یک کاروانسرای قدیمی بوده و مسافران بین راهی در آنجا استراحت می کرده اند.این بنا دارای چهار طاق می باشد که در قسمت ورودی های آن قرار دارد.مصالح بکار رفته در آن سنگ و گچ و ساروج می باشد.متاسفانه این بنای تاریخی در حال نابود شدن است.

بالنگستان نام منطقه‌ای خوش آب و هوا در پنج کیلومتری شمال دهستان فداغ  می‌باشد.در این مکان درختان زیادی مانند نخل ، لیمو و کنار وجود دارد و تفریحگاه بسیار خوبی برای مردم منطقه به خصوص در فصل بهار می‌باشد.

کوه بالنگستان

کوه عظیم بالنگستان در واقع ادامه رشته‌کوه زاگرس جنوبی است که یکی از مرتفع ترین کوههای لارستان می‌باشد.بر روی این کوه درختانی مانند کنار  و بنه و گیاهان دارویی مانند آویشن و پونه و خاک شیر وجود دارد که مردم از آن استفاده می‌کنند.همچنین در قدیم حیوانات کوهی مانند آهو و بز کوهی بر روی این کوه وجود داشته که مردم از گوشت آنها استفاده می‌کردند.در حال حاضر نیز حیواناتی مانند کفتار و گرگ و جوجه تیغی و خرگوش و شغال در این کوهها دیده می شود.

 

۱- دار توپا  (Dar Toopa)

۲- هفسنگ (Hafsang)

۳- یلختر (Yalakhtor)

۴- پیپه (Pipah)

۵- گاله (Galah)

۶- پشکل کلو (Peshkol Koloo)

۷- کلنگی (Kalengi)

۸- دمیه (Domyah)

۹- تایر بازی (Tayr Bazi)

۱۰- کابی (Kabi)

۱۱- کایم کایمو (Kaym Kaymoo)

این بازی در واقع همان قایم موشک بازی است.

۱۲- اندر اندرانیکی (Andar Andaraniki)

۱۳- اولی اول بهارن (Avvali Aval Baharen)

۱۴- زون كينتو  (zoon kintoo)

 ۱۵- كـُرُنگ پيچ( korong pich)

۱۶- ندركو (nadrakoo)

۱۷- خر سوز (khare sowz) (khar tapaloo)

۱۸- ا ُش كو (Osh Kow)

19- خيچـَه (khicha)

20-  كـُم پـُر ، كـُم پيچ (Kom Por Kom Pich)

 

۱- بالگستن گ (Balagostong)

۲- مدن گ (Modong)

مغدان نام منطقه ای در نزدیکی روستای دیده بان از توابع دهستان فداغ می باشد. در این مکان نیز باغهای خرما وجود دارد.

۳- درزی (Darzi)

۴- چی خاجو (Chay Khajoo)

5- لشنیز (Leshniz)

6- لینو (Linoo)

7- بند قاضی (Bande Ghazi)

8- تنگ شاه (Tonge Shah)

9- پارو (Parauw)

۱۰- درکت (Darkat)

11- سد گمپو (Sade Gompoo)

 ۱۲- چارتاخ (Chartakh)

۱۳- آسیو (Aseyouw)

۱- گپک (Gapok)

2- کپخورگی (Kapakhorgi)

3- لیتک (Leytak)

۴- فلزن گ (Falazeng)

5- دزت (Dazzato)

۶- پیپخ (Pipokh)

7- تفتن گ (Taftong)

۸- کماچ (Komach)

9- چولن گ (Chovaleng)

10- گود (Gevedo)

11- بل مین گ (Bale mayng)

12- معو (Maavo)

1۳- تلیت خاکو (Telite Khakoo)

14- تلیت دو (Telite douw)

۱۵- رشتکو (Reshtakoo)

۱۶- دل  (Dol)

۱۷- خیر  (Kheyr)

۱۸- اکال  (Akal)

۱۹- دوشاب (Dooshab)

۲۰- نون گ سلی (Nonge Seli)

۲۱- نون گ کلی (Nonge Keli)